يكي از بزرگترين مشكلات كنترل جهاني مالاريا گستردگي و شدت مقاومت انگل به داروهاي ضد مالاريا است. اين مقاومت باعث گرديده تا تعداد معدودي از اين داروها سبب بروز مشكلاتي در درمان و كنترل بيماري شود. ظهور مقاومت دارويي به معني افزايش خطر عوارض جانبي و يا مخارج بيشتر در استفاده از داروهاي جديد مي باشد.

مقاومت دارويي در مالاريا يعني “ توانايي سويه انگل در زنده ماندن و تكثير در حضور غلظت هايي از دارو كه بطور معمول انگلهاي همان نوع از پلاسموديوم را از بين برده و يا از تكثير آنها جلوگيري مي نمايد” . مقاومت دارويي تحت تاثير دو عامل قدرت سازگاري پلاسموديوم و استفاده از داروهاي ضد مالاريا در پيشگيري و درمان در مناطق بومي بوجود مي آيد .

الگوهاي مقاومت :

سازمان جهاني بهداشت بر اساس دو عامل پاك شدن اولية خون از انگل و ظهور مجدد انگل در خون الگوهاي مقاومت را به شرح زير طبقه بندي نموده است:

*S : سوش پلاسموديوم به داروي مصرف شده حساس است و خون در عرض يك هفته از انگل پاك شده و انگل مجددا ظاهر نمي شود.

 *R1 : مقاوم مرحلة 1 ، پس از پاك شدن اولية انگل از خون عليرغم ادامة درمان، انگل ها مجدداً  در عرض هفت روز و يا بيشتر، در خون ظاهر مي شوند.

  *R2: مقاوم مرحلة 2 ، ابتدا تعداد انگل ها در خون كاهش يافته ولي بعد از 7 روز و يا بيشتر ، در خون ظاهر ميشوند.

 *R3 : مقاوم مرحلة 3،  دارو اثر بسيار كمي بر تعداد انگل در خون دارد.

  *S= Sensitive                         *R= Resistance

                        الگوي مقاومت دارويي در پلاسموديوم فالسيپارم

مقاومت دارويي در دنيا:

مقاومت پلاسموديوم فالسيپارم به كينين اولين بار در سال 1910 در برزيل گزارش گرديد. مقاومت به پروگوانيل و پريمتامين در حدود 40 سال پيش مشاهده شد. مقاومت پلاسموديوم فالسيپارم به كلروكين كه با ارزش ترين و پرمصرف ترين دارو در درمان انواع مالاريا مي باشد در سالهاي 61- 1960 در كلمبيا ، برزيل و تايلند مشاهده گرديد كه متعاقب آن در كشورهاي  مالارياخيز جنوب شرقي آسيا مانند مالزي ، كامبوج ، فيليپين ، اندونزي ، ويتنام ، لائوس و برمه و سپس در سال 1978 در بعضي از كشورهاي آفريقاي شرقي مانند كنيا و تانزانيا هم گزارش گرديد. مقاومت پلاسموديوم فالسيپارم به كلروكين هم اكنون عملاَ در تمام  كشورهاي آفريقايي وجود دارد.  از  اين رو كشور مالاوي در سال 1993 و كنيا    در  سال  1996 درمان  انتخابي را  از  كلروكين به  داروي  فنسيدار      ( سولفادوكسين + پريمتامين ) تبديل كردند . بوتسوانا و آفريقاي جنوبي هم در سال 1997 سياست كلي درمان را تغيير دادند .

مقاومت به فنسيدار كه جايگزين اصلي كلروكين است در آسياي جنوب شرقي گسترده تر شده است. تحقيقات جديد از كنيا و تانزانيا نشان مي دهد كه حساسيت انگل به فنسيدار تغيير يافته و احتمال مقاومت وجود دارد. مقاومت به مفلوكين Mefloquine)) در نواحي مرزي تايلند با كامبوج و ميانمار وجود دارد. حساسيت انگل به كينين + تتراسايكلين در چندين كشور آسياي جنوب شرقي و منطقه آمازون كاهش يافته است بهمين دليل آرتميسينين (Artemisinin) و مشتقاتش به عنوان خط اول درمان در بعضي از اين مناطق استفاده مي شود. امروزه مقاومت به داروهاي ضد مالاريا به سرعت در مناطق گرمسيري رو به افزايش است. در آسياي جنوب شرقي، براي مثال سوش هاي پلاسموديوم فالسيپارم ممكن است به اكثر يا تمام داروهاي رايج مقاوم باشند. مقاومت پلاسموديوم ويواكس به كلروكين از اندونزي، ميانمار،  گينه نو گزارش شده است . مقاومت متقاطع به آمودياكين نيز گاهي  ديده مي شود.

مقاومت دارويي در ايران

در بررسي اثر كلروكين در درمان بيماران مبتلا به مالارياي فالسيپارم در شهرستانهاي بندرعباس و ميناب كه توسط منوچهري و همكاران در سالهاي 51- 1346 وDr.Suroso  و همكاران در سال 1355 انجام گرفت نشان داد كه پلاسموديوم فالسيپارم در آن زمان به كلروكين حساس بوده است. در يك بررسي مقدماتي در سال 1362 در ايرانشهر كه توسط ادريسيان و شهابي انجام گرفت وجود مقاومت در پلاسموديوم فالسيپارم نسبت به كلروكين مشاهده گرديد. در مطالعات انجام شده در سال 1364 در شهرستان ايرانشهر مقاومت پلاسموديوم فالسيپارم نسبت به كلروكين در سطح RI  و در سالهاي 66-1365 در شهرستان بندرعباس در سطوحRI  و RII تائيد شدند ولي در شهرستان ميناب مقاومت ديده نشد. مطالعات انجام شده توسط ادريسيان در جنوب شرقي ايران نشان ميدهد كه پلاسموديوم فالسيپارم نسبت به كلروكين مقاوم و دامنة انتشار آن در حال توسعه است.

در بررسي وضعيت بيماری مالاريا در طي سالهای 1381- 1377، 169 مورد  بيمار مبتلا به مالارياي فالسيپارم (6/68% از کل موارد کشف شده فالسيپارم) و 636 مورد  از بيماران مبتلا به مالارياي ويواكس (5/9% از کل موارد کشف شده ويواکس) تحت بررسي مقاومت دارويي با داروي اصلی مالاريا يعنی كلروكين  (Chloroquine phosphate) قرار گرفته اند که در تمام موارد بررسي شده مالارياي  ويواكس مقاومت دارويي نسبت  به داروی کلروکين مشاهده نگرديد ولي در 169 مورد بيمار بررسي شده فالسيپارم ميزان حساسيت و مقاومت به ترتيب 8/30%  و 2/69%  برآورد شده است (نمودار زير).