اصطلاحات اپیدمیولوژی مالاریا
مناطق اندميك و اپيدميك Endemic & Epidemic regions ) ( :
در يك منطقه كه مالاريا وجود دارد و انتقال آن توسط پشه هاي آنوفل حداقل سه سال متوالي انجام گرفته باشد مالاريا را در آن منطقه بومي يا اندميك Endemic ) ( مي گويند. ميزان اندميسيته را از روي بزرگي طحال افراد ساكن در منطقه بخصوص در گروه سني 9-2 سال تعيين مي كنند. بزرگي طحال ضريب خوبي براي وقوع مالاريا مي باشد. بزرگترين طحال ها در عفونت ناشي از پلاسموديوم ويواكس و كوچكترين آنها در عفونت ناشي از پلاسموديوم مالاريه ديده مي شود. از آنجا كه بعد از فروكش كردن عفونت طحال سريعاَ كوچك مي شود ، لذا شاخص متوسط بزرگي طحال ( Average enlarged spleen index ) در طي فصول شايع مالاريا بايد گرفته شود. در اثر تكرار ابتلا به مالاريا طحال فيبروزه و كوچك مي شود و به اندازه طبيعي بر مي گردد ، بنابراين در مناطقي كه انتقال عفونت بسيار شديد است اين شاخص در بالغين ممكن است طبيعي باشد. در اين مناطق ميتوان ازParasite rate كه شاخص مهمي در نشان دادن شيوع مالاريا در جامعه است استفاده نمود. اين شاخص نشان دهندة نسبتي از جمعيت است كه عليرغم اينكه به ظاهر سالم هستند در خونشان انگل وجود دارد. بر اساس توضيحات بالا و تعاريف سازمان جهاني بهداشت يك منطقه اندميك را بر اساس بزرگي طحال كودكان 9-2 ساله به 4 منطقه زير تقسيم مي نمايند :
1- هيپو اندميك ( Hypo-Endemic ) : در اين منطقه بزرگي طحال در كودكان ذكرشده كمتر از 10% مي باشد. انتقال محدود و تاثير مالاريا بر جمعيت نيز كم است.
2- مزو اندميك ( Meso-Endemic ) : در اين منطقه بزرگي طحال در كودكان ذكرشده بين50% -11% مي باشد. اين حالت در روستاهاي مناطق نيمه حاره معمول ميباشد.
3- هيپر اندميك ( Hyper-Endemic ) : در اين منطقه بزرگي طحال در كودكان ذكرشده بيشتر از 50% و در بزرگسالان بيش از 25 درصد است. انتقال شديد ولي فصلي است . مصونيت در جامعه براي پيشگيري تمام سنين از ظهور مالارياي همراه با علائم كلينيكي كافي نيست.
4- هولو اندميك ( Holo-Endemic ) : در اين منطقه بزرگي طحال در كودكان ذكرشده بيشتر از 75% بوده ولي بزرگسالان پائين بوده و يا ديده نمي شود. انتقال بسيار شديد و دائمي است و در بزرگسالان مصونيت اكتسابي وجود دارد . معمولاَ مشكلات مالارياي مزمن و اختلالات خوني وجود دارد.
وقتيكه ميزان آلودگي افراد ساكن در يك منطقه از ميزان اندميسيته معمولي آن منطقه تجاوز نمايد و مرگ و مير در اثر بيماري افزايش يابد مي گويند مالاريا به صورت اپيدمي(Epidemic) در آمده است. چنين اپيدمي ممكن است فصلي يا دوره اي و محلي يا منطقه اي باشد و يا از حدود طبيعي خود خارج شده و عالمگير (Pandemic) شود. اپيدمي هاي فصلي معمولاً منظم است و در بعضي از فصلها بصورت اپيدمي بيماري تظاهر پيدا ميكند. اپيدمي هاي دوره اي يا متناوب ، هر چند سال يكبار بعلت كاهش مصونيت مردم و تغييرات عوامل جوي روي مي دهد و در مناطق حاره و معتدل شايع است.
مالارياي پايدار و ناپايدار ( Stable & Unstable Malaria ) :
در صورتي كه در يك منطقه عليرغم وجود فصل گرما يا سرما بيماري بصورت مرتب و نسبتاَ ثابت همه ساله وجود داشته باشد به اين نوع مالاريا، مالارياي پايدار (Stable Malaria) مي گويند. در اين مناطق عفونت در كودكان شديدترين است و بالغين تا حدودي مصونيت يافته اند و عليرغم اينكه مرتب در معرض نيش پشه هاي آلوده قرار دارند ، انگل در خون آنها ديده نمي شود. نوزادان نيز در اين شرايط از مادران خود داراي مصونيت نسبي اكتسابي هستند. نظير چنين حالتي را در كشورهاي جنوب صحراي آفريقا و گينه جديد مي توان مشاهده كرد. براي ايجاد مالارياي پايدار در يك جامعه مي بايست وجود ناقل با طول عمر متوسط يا زياد ، خونخواري شديد ناقل بر روي انسان و حرارت مناسب محيط در طول سال موجود باشد.
در بعضي از نقاط دنيا مالاريا را بعلت همه گيري ها و نحوة حضور و غياب آن در جامعه مالارياي ناپايدار (Unstable Malaria) مي نامند . در چنين شرايطي مردم مصون نيستند و در اين همه گيري ها كليه سنين تحت تاثير قرار مي گيرند. نظير چنين حالتي را در كشورهاي هند ، سريلانكا و بسياري از نقاط دنيا مي توان مشاهده كرد. در منطقه ناپايدار انتقال توسط ناقل زئوفيل انجام مي گيرد ، طول عمر ناقل كوتاه است ، حرارت محيط فقط در طول چند ماه از سال مناسب طي دورة اسپوروگوني است و مبارزه با لارو نتيجة خوبي مي دهد.
v مقايسه خصوصيات يك منطقه پايدار با يك منطقه ناپايدار:
- در منطقه پايدار انگل غالب منطقه فالسيپارم است و كنترل اين نوع مالاريا مشكل است در حاليكه در منطقه ناپايدار انگل غالب منطقه ويواكس است و كنترل اين نوع مالاريا آسان است.
- در منطقه پايدار كنترل بالغ مشكل است و براي كنترل مالاريا مي بايست روزانه 50- 40 % مرگ و مير داشته باشيم در حاليكه در منطقه ناپايدار كنترل بالغ آسانتر است و روزانه 25-20 % مرگ و مير كافي مي باشد.
- در منطقه پايدار آنوفليسم بدون مالاريا وجود ندارد در حاليكه در منطقه ناپايدار آنوفليسم بدون مالاريا هم ديده مي شود.
- منطقه پايدار ، منطقة هولوآندميك است و بطور معمول اپيدمي نداريم ولي گاهي در اثر مبارزه اپيدمي ايجاد مي شود در حاليكه منطقه ناپايدار، منطقه هيپو يا مزواندميك است و تغييرات فصلي مالاريا و همه گيري فصلي و اپيدمي مشاهده مي شود.
- در منطقه پايدار به استثناي اطفال ، بقية مردم بعلت ابتلاي مداوم تقريبا از مصونيت نسبي برخوردارند در حاليكه در منطقه ناپايدار مردم از ايمني چنداني برخوردار نيستند.
- در منطقه پايدار نسبت به منطقه ناپايدار ، ضعف در مبارزه خود را زودتر نشان مي دهد.